Jeruzalem, Jeruzalem

In de afgelopen weken volgden we Paulus van Jeruzalem naar Rome. In de komende veertigdagentijd volgen we Jezus op weg van Galilea naar Jeruzalem. Tweemaal dus die stad Jeruzalem. Een stad die door alle tijden heen veel beelden en emoties heeft opgeroepen. Ik neem u graag mee in een klein stukje geschiedenis van die verbeelding. Ook in onze eigen stad.
Ezechiël zei het al (hoofdstuk 5:5) Dit zegt God, de Heer. Dit is Jeruzalem. Ik had het midden tussen de andere landen geplaatst […]. In de Joodse overlevering lag Palestina in het midden van het hele aardoppervlak, Jeruzalem in het midden van Palestina en de tempel in het midden van Jeruzalem. En in het middelpunt van de tempel, in het heilige der heilige stond niet alleen de ark van het verbond, maar lag ook de rots Eben Schetijah, waar uit de hele schepping was voortgekomen. Ook de eerste mens – Adam – was hier geschapen en lag hier begraven. Op deze plek in de tempel in het midden van Jeruzalem zat als het ware de navel van de aarde.
Ook het Christendom zag Jeruzalem als de navel van de aarde, maar zij plaatste het middelpunt niet meer in de tempel, maar op de plaats waar de kruisiging, de graflegging en de opstanding van Jezus zou hebben plaatsgevonden. Keizer Constantijn liet in de 4e eeuw op deze plek de kerk van het Heilig Graf bouwen. En passant ‘verhuisde’ nu ook het graf van Adam mee naar deze plek. De zondeval van de eerste Adam was immers door de ‘nieuwe Adam’ (Jezus) verzoent. De eerste Heilige Grafkerk bestond uit een open hof omringd door zuilen, vervolgens een kerkgebouw, dan een tweede hof en tenslotte een ronde, overkoepelde kapel waarbinnen zich het graf bevond. (De huidige Heilige Grafkerk is van een latere datum).
Voor christenen was Jeruzalem de stad waar de cruciale momenten van het optreden van Jezus plaats hadden gevonden: van de intocht op palmzondag tot en met de kruisiging en opstanding. Deze hoofdrol van Jeruzalem in het leven en sterven van Jezus maakte de stad in middeleeuws Europa tot een onderwerp van intense devotie en betrokkenheid. De Kruistochten waren enerzijds vooral een pijnlijk mengsel van religieus en politiek opportunisme, machtsstrijd en antisemitisme, maar anderzijds kwamen ze ook voort uit de obsessie met het Jeruzalem van Jezus. Van een onschuldiger aard waren de mensen die op pelgrimstocht gingen naar Jeruzalem. Voor de meeste mensen was dit echter niet mogelijk en ook ondenkbaar. (Overal heenreizen waar je wilt, is pas iets van onze generatie). Maar in het middeleeuwse denken en geloven kon Jeruzalem met de heilige plaatsen net zo makkelijk naar de eigen omgeving gehaald worden. Zo werd de Heilige Grafkerk in Jeruzalem vanaf de 5e eeuw overal in West-Europa gekopieerd in kerkgebouwen en kapellen. In de middeleeuwen was de religieuze betekenis van een gebouw het allerbelangrijkste, meer dan de constructie of de bouwwijze. De vorm – een koepel bijvoorbeeld- werd geladen met een bijzondere betekenis en daarmee was het vanzelfsprekend om die vorm te kopiëren. Het streven naar originaliteit – iets waar wij zo aan hechten – speelde niet. De kopie ‘representeerde’ het origineel en daarmee was ook het heilige ‘present’. Een exacte kopie was niet eens zo belangrijk, als de verwijzing er maar was. Soms was dezelfde naam al voldoende. De wijding van een gebouw aan het Heilige Graf betekende dat alle religieuze associaties met het Heilige Graf in Jeruzalem meekwamen. En zo werd de beleving van de belangrijkste momenten uit het leven van Jezus voor de gelovige ook mogelijk in de eigen stad. Je kon pelgrimeren zonder op reis te gaan. In verschillende Nederlandse steden, waaronder Utrecht, Delft, Leiden en Amsterdam zijn Jeruzalemkapellen gesticht. En al deze kapellen verwezen naar de Heilige Grafkerk in Jeruzalem.

Jeruzalemklooster in Utrecht – afbeelding Het Utrechts Archief

In Utrecht stond vanaf 1399 net buiten de stad, bij de Weerdsingel een kapelletje waarin zich een afbeelding in steen van het Heilige Graf te Jeruzalem bevond. Volgens een oud handschrift kreeg de vrome vrouw Aecht Eerstendochter in een visioen opdracht om hier een vrouwenklooster te bouwen ter verering van het Heilige Graf. In 1418 werd met de bouw van het Jeruzalemklooster begonnen en het kapelletje met de afbeelding van het heilige graf werd erin opgenomen. Een van de bekendste kloosterlingen was Suster Bertken. In 1513 werd het vrouwenklooster om veiligheidsredenen overgebracht binnen de stadsmuren, in de buurt van de Kromme Nieuwegracht. De nog bestaande Jeruzalemstraat dankt er haar naam aan. Het klooster is met de Reformatie afgebroken. Pelgrimeren langs de sporen van Jezus in Jeruzalem via een klooster in Utrecht gaat dus niet meer. Wie niet alsnog naar Jeruzalem op reis gaat, zal het met de eigen verbeelding mogen doen. Wellicht de komende weken in de Johanneskerk.

Bettina van Santen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.